Herling, Gustav :
Een wereld apart. - De Bezige Bij, 2005. - 320 p.

ISBN 90-234-1705-4

De nuchtere feiten: Een wereld apart vertelt het verhaal van een Poolse jongeman die in een sovjetkamp terecht komt vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarmee is het onderwerp van het boek beschreven, maar geenszins de impact die het op je heeft als je het leest. Herling beschrijft het kampleven op een zeer nuchtere en analytische manier, en doet daarbij denken aan het beroemde boek van Solzjenitzyn, Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj. Niet alleen qua thematiek; op stilistisch en prozaisch vlak haalt Herling absoluut hetzelfde niveau. Soms is het een raadsel waarom bepaalde boeken tot Literatuur worden uitgeroepen, en andere boeken een beetje in de vergeethoek raken. Een wereld apart verdient veel meer dan een relatief onbekend boek te blijven. Doordat de hoofdfiguur zijn verhaal zo nuchter en sec doet, beklijft het nog veel meer dan wanneer hij enkel dramatische gebeurtenissen zou hebben beschreven.

Herling brengt je op de hoogte van het ´gewone´ kampleven: Hij beschrijft de sporadische rustdag die werd toegekend, de verhoudingen tussen de gevangenen onderling, de strenge hierarchie die ze er zelf in aan brengen, en de totale absurditeit van de meeste politieke veroordelingen. Nauwkeurig analyseert Herling hoe moraal en zeden zich aanpassen aan die aparte wereld, echter zonder er een oordeel over uit te spreken. Regelmatig verwijst hij naar een boek van Dostojevski, Aantekeningen uit een dodenhuis. Dit boek krijgt hij op een bepaald moment tijdens zijn gevangenschap clandestien in handen, en levert hem talloze momenten van herkenning op.

Wat mij vooral trof in zijn relaas is de absoluut kafkaiaanse realiteit waarin de gevangenen leven. Zo is er een toneelspeler die veroordeeld is tot vele jaren werkkamp vanwege het feit dat hij zijn rol van bourgeoisfiguur in de film te realistisch speelde. De volkomen willekeur tiert welig. In die zin zou je Een wereld apart welhaast een komisch boek kunnen noemen, ware het niet dat de feiten echt gebeurd zijn. Geen romanschrijver zou een dergelijke absurde werkelijkheid bij elkaar kunnen verzinnen.

Had Herling zijn verhaal iets anders geschreven, op een meer dramatische en minder afstandelijke manier, dan zou het gevaar hebben bestaan dat hij ongeloofwaardig was geworden. Nu komt hij zeer overtuigend over, en heeft hij van Een wereld apart een meesterwerk van kampliteratuur gemaakt, dat eigenlijk iedereen zou moeten lezen. [MK]