Kok, Auke:
De Verrader. Leven en Dood van Anton van der Waals. - De Bezige Bij, 2005. - 364 p.
ISBN 90-234-1736-4
De verrader handelt over het leven van Anton van der Waals, een verrader die de Duitsers hielp, en er voor zorgde dat er heel wat verzetsmensen werden opgepakt. Wat vooral als een rode draad door het verhaal loopt is het feit dat van der Waals in staat was om zich als een kameleon aan zijn omgeving aan te passen. Hij deed dit zó goed, dat vrijwel iedereen waarmee hij in aanraking kwam hem vertrouwde. Daarnaast valt zijn buitensporige ijdelheid op. Hoewel hij voor de oorlog nooit iets noemenswaardig had bereikt gaf hij zich bij voorkeur uit voor ingenieur, doctor, baron of uitvinder.
Kok slaagt erin om een zeer boeiende analyse te maken van de psyche van deze man. Hij vermijdt hier met succes de valkuil waarin vele anderen wel zouden vallen, namelijk een nuchtere opsomming van de feiten die gepleegd zijn door van der Waals. Die geven op zich lectuur genoeg, maar zijn niet voor verschillende interpretaties vatbaar. Bij zulke boeken slaat de verveling over het algemeen snel toe. Kok slaagt er echter in om je te laten nadenken over de psychische structuur van de dader. Hij brengt hiermee een aantal theorieën in praktijk die ook aan bod komen in het uitstekende boek van Jan De Laender: Het hart van de duisternis. De psychologie van de wreedheid.
Het lukt overigens niet om je zelf met van der Waals te identificeren. Deze man blijft zo mysterieus en ongrijpbaar, opportunistisch en gespeend van ieder moreel besef, dat hij ver van je af blijft staan. Hij handelt immers niet uit ideologische redenen, maar puur om het geldelijk gewin. Bovendien perst hij mensen af zodra hij ook maar de kans krijgt. Dat hij mensen uiteindelijk ook aan het twijfelen kreeg over zijn schuld, die feitelijk onomstotelijk vaststond, mag toch worden gezien als een prestatie van belang. Het geeft de ongewoon grote flexibiliteit van zijn fantasie, zijn mensenkennis en zijn morele mankement aan. Van der Waals was in staat verschillende dubbellevens tegelijkertijd te leven, met de bijbehorende vrouwen, adressen, namen en achtergronden op de koop toe. Zo merkt Kok op, dat hij waarschijnlijk de enige is geweest die het gepresteerd heeft om tegelijkertijd verloofd te zijn met de dochter van een belangrijk verzetsman, en een SD-secretaresse. Van der Waals is een man die afkeer oproept, maar tegelijkertijd fascineert. En Auke Kok is er volledig in geslaagd deze dubbele gelaagdheid te schetsen, op een boeiende wijze. Absoluut de moeite waard om te lezen. [MK]